|
Yerküre’nin
üst katmanları, bir bütün halinde olmayıp, sürekli hareket halinde
olan levhalardan oluşuyor. Manto’daki ısı akımlarının neden olduğu
bu hareketler sırasında levhalar birbirinden uzaklaşır, birbirlerine
çarpar veya birbirlerini sıyırırlar. Bu hareketlilik sonucunda,
levha sınırlarında, uzun zaman dilimleri ile baktığımızda yeni
okyanuslar, yeni kıtalar, sıradağlar ve yanardağlar oluşur.
Depremler ve volkanik aktivitelerin nedeni de tüm bu hareketliliktir ve
levha sınırlarında oluşmalarına şaşmamak gerekir.
Levha
hareketleri yerkürenin oluşumundan beri sürmektedir. Süperkıta
Pangea'nın, bundan 225 milyon yıl önce parçalanmaya başladığı ve
bu hareketliliğin sonucunda kıtaların günümüzdeki şekli aldığı
düşünülüyor
(Karayip, Kokos, Pasifik, Naska, Skotya, Filipin levhaları daha çok
okyanusal; diğer levhalar hem okyanusal hem kıtasal kabuk taşırlar)
Levhaların
birbirleriyle etkileşimleri bakımından levha hareketlerini 3 ana başlıkta
toplayabiliriz. Uzaklaşma-ayrılma; yakınlaşma-çarpışma; yanal yer
değiştirme-sıyırma. Bu hareket türleri, aynı zamanda bu sınırlarda
oluşan depremlerin ve volkanik faaliyetlerin niteliklerini de belirler.
Uzaklaşan-Ayrılan
Levhalar (Divergent Plates)
Birbirinden uzaklaşan levhalar, aralarına astenosferden gelen
eriyik kayaçların sızdığı yarıklar oluşturur. Bu eriyik yüzeye
çıktıkça katılaşır ve yerkabuğuna eklenir. Astenosfer’den
gelen eriyik kuvvet uygulamaya ve böylece levhalar birbirinden ayrılmaya
devam eder. Bu ayrılma genelde daha ince olan okyanus tabanında görülür
ve Atlas Okyanusu ortasındaki sırt buna çok iyi bir örnektir. Bu ayrılma
kıtada meydana gelirse yeni bir okyanus tabanı oluşuyor demektir. Doğu
Afrika’daki ayrılma henüz bir deniz oluşması için yeterli değilse
de, gidiş o yöndedir. Bu tür ayrılmalar, Astenosfer’den gelen
eriyiğin katılaşarak Litosfer’e dönüşmesine ve levhaların büyümesine
neden olur.
Uzaklaşan levhalar arasında Litosfer çok ince olduğu için,
buralarda büyük depremlere yol açacak enerji birikimleri olmaz.
Buradaki depremlerin odakları çoğu zaman yüzeye yakındır.
Yakınlaşan-Çarpışan
Levhalar (Convergent Plates)
Levhaların birbirine yaklaşması ve çarpışması ise üç değişik
şekilde olabilir:
Okyanusal ve kıtasal levha karşılaşmalarında, daha yoğun
olan okyanusal levha (yoğunluğu 2.8 - 3.0 gr/cm3) , kıtasal levhanın
(yoğunluğu 2.7 gr/cm3) altına dalar (subduction). Alta dalan kısım
derinlere indiğinde ergimeye başlar ve bu magmanın bir kısmı, kıta
tarafında yanardağ kümelerinin oluşumuna neden olur. Güney Amerika
Levhası’nın altına dalan Nazca Levhası’nın yol açtığı And
Dağları buna bir örnektir.
İki okyanusal levhanın karşılaşmasında da, yine bir
levha diğerinin altına dalar. Yukarıdakine benzer şekilde yüzeye çıkan
magma okyanus tabanında yanardağlar oluşturmaya başlar. Eğer bu
aktivite devam ederse, yanardağ okyanus yüzeyini aşabilecek yüksekliğe
erişir ve adalar oluşur. Filipinler’deki birçok volkanik ada bu şekilde
oluşmuştur.
İki kıtasal levhanın karşılaşmasında ise, genellikle
levhalardan hiçbiri diğerinin altına dalmaz. Levhaların arada sıkışan
bölümleri yeni dağlar oluşturur. Himalayalar’ın halen süren oluşumu
buna iyi bir örnektir.
Yakınlaşan ve çarpışan levhaların sınırlarında oluşan
depremler çok değişik derinliklerde ve büyüklüklerde olabilir. Özellikle
bir levhanın diğerinin altına daldığı bölgelerde odakları
derinlerde büyük depremler oluşur.
Yanal
Yer Değiştirme-Sıyırma (Lateral Slipping)
İki levhanın birbirini sıyırarak yer değiştirmesi sırasında
Litosfer’de artma veya azalma olmaz. İki levha arasındaki sürtünme
çok fazla olduğu için harekete belli bir süre direnç gösterirler.
Bu bölgede artan gerilim periyodik büyük depremler ile çözülür.
Kuzey Anadolu fay hattı ve Kaliforniya’daki San Andreas fay hattında
bu tip levha hareketi gözlenir.
Bu tip levha hareketlerinde oluşan depremlerin odakları çoğunlukla yüzeye
yakın veya orta derinliktedir. Sürtünme ve kırılma uzunca bir hat
boyunca oluşabileceği için büyük depremler meydana gelebilir.
Sıcak
Noktalar (Hotspots)
Depremlerin ve volkanik aktivitenin büyük bir kısmı levha sınırları
çevresinde oluşur. Ancak volkanik kökenli olan Hawaii ve çevresindeki
adalar örneğinde olduğu gibi levha sınırlarına çok uzak volkanik
oluşumlar da vardır. Bunlar mantoda sıcaklığı çok yüksek olan ve
bu nedenle sıcak nokta adı verilen küçük bölgelerden yerkabuğu dışına
kadar yükselen magma etkisiyle oluşur. Levhalar hareketli ama sıcak
noktalar sabit olduğu için sıra sıra yanardağlar veya yanardağ
adaları ortaya çıkar.
Levha
hareketlerinin incelenmesi sayesinde bugün, büyük depremlerin %90’nın
nerelerde olacağını bilebiliyoruz. Ancak zamanlarını kestirmek için
levha sınırlarındaki davranışların detaylı olarak araştırılması
gerekiyor.
|